);

Woensdag 23 oktober 2019

Dit jaar is het 500 jaar geleden dat Leonardo da Vinci overleed. Een herdenkingsjaar dat internationaal veel aandacht kreeg en tal van initiatieven deed ontstaan. Omdat de abdij al vele eeuwen de replica van het Laatste Avondmaal binnen haar muren bewaart kon ook dit doek rekenen op veel belangstelling. Rechtstreeks of onrechtstreeks werd de abdij dan ook betrokken in de mediatieke en culturele initiatieven die rond Leonardo da Vinci op touw werden gezet. Eugeen Van Kerckhoven maakte hiervan een overzicht dat we graag met u willen delen.

1. Tongerlo’s doek in Teylers

Het bekende Teylers Museum in Haarlem in Nederland, organiseerde van 5 oktober 2018 tot 6 januari 2019 een éénmalige tentoonstelling over Leonardo da Vinci. Het werd het eerste grote overzicht ooit van originele kunstwerken van Da Vinci in de Lage Landen. Uit wereldberoemde collecties werden 33 originele tekeningen van Leonardo en tientallen werken van tijdgenoten aangevoerd. Een foto op ware grootte van het Laatste Avondmaal van Tongerlo en een afbeelding van de gerestaureerde muurschildering in Milaan, maakten een onderlinge vergelijking mogelijk, ook met sommige originele voorbereidende schetsen van Da Vinci. De tentoonstelling kende met 102.000 bezoekers gedurende drie maanden een overweldigend succes. De facsimile van het Laatste Avondmaal van Tongerlo die in Haarlem werd gebruikt, hangt nu in de kerk van de abdij. Hieronder: een afbeelding van het indrukwekkende doek van Tongerlo tijdens de tentoonstelling in Haarlem.

2. Tongerlo’s doek op wereldtour

Van 6 februari tot 12 mei 2019 was de interactieve expositie ‘Leonardo da Vinci, the inventions of a genius’ te gast in het ‘Musée de la vie walonne’ in Luik. Deze tentoonstelling werd al in 2017 in Brugge gecreëerd door de Belgen Jean-Christophe Hubert en Vincent Damseaux. De tentoonstelling reis(de)t verder de wereld rond: Istanbul, Antalya, Lyon, Barcelona, Moskou, Kiev, Dubai… Er zijn 120 maquettes en 200 kopieën van documenten en schetsen te bewonderen. Het is de grootste reizende collectie ooit met voorwerpen die Leonardo bedacht. Ook voor deze rondtrekkende tentoonstelling gebruikten de ontwerpers een afdruk met de reële afmetingen van het Laatste Avondmaal van Tongerlo.

Hieronder een foto van Tongerlo’s doek in Luik. Dr. Laure Fagnard (Univ. Liège) verstrekt uitleg bij de replica van Tongerlo, samen met J.C. Hubert, artistiek directeur en ontwerper van de expositie (foto RTBF: VivaCité). Laure Fagnard doet sinds 1999  grondig historisch onderzoek o.a. naar replica’s van het Laatste Avondmaal zoals dit van Tongerlo. Zij publiceerde veel over Leonardo, zijn werk en zijn bijzondere relatie met de Franse koningen.

3. Avondlezing in de Vesperzaal

Op 12 februari 2019 gaf Nederlander Leo Knossen, in een overvolle Vesperzaal van de abdij een avondlezing: ‘Leonardo, genie en mens’.

4. Tongerlo’s doek in nieuw boek

Op 16 april 2019 werd het prachtige boek: ‘Het Laatste Avondmaal naar Leonardo Da Vinci, een wonderlijke geschiedenis’ van Piet Boncquet en Greet Verschatse voorgesteld in het Da Vinci museum in Tongerlo.

5. Tongerlo’s doek in restauratie?

Op 10 september 1986 verscheen in het Belgisch Staatsblad de erkenning door de Vlaamse Gemeenschap van het Laatste Avondmaal van Tongerlo als ‘topstuk’. Het schilderij staat dus op de lijst van de zeldzame en onmisbare cultuurgoederen van Vlaanderen. Tussen 1958 en 1966 werd het schilderij al grondig gerestaureerd door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK). Sindsdien prijkt het op de Belgische topstukkenlijst. Het schilderij is toe aan een nieuwe restauratie.

Op vraag van prelaat Jeroen De Cuyper en het architectenbureau Bressers b.v.b.a. uit Gent stelde Artecura uit Herentals op 8 november 2018 een offerte op voor het materiaal-technisch vooronderzoek van een eventuele restauratie van het Laatste Avondmaal van Tongerlo. Tijdens een vergadering van het departement Cultuur, Jeugd & Media op 7 februari 2019 werd duidelijk dat reeds veel onderzoek werd uitgevoerd door het KIK (Koninklijk instituut voor het Kunstpatrimonium). De restauratoren dienden alle bestaande dossiers grondig door te nemen. Op 18 juni 2019 besprak een ad hoc werkgroep de bevindingen. De werkgroep bestaat uit: de prelaat van de abdij, twee medewerkers van het Agentschap Cultureel Erfgoed, de restauratoren van Artecura, een afgevaardigde van het departement Cultuur, Jeugd & Media, een afvaardiging van het KIK en van het Vlaams Steunpunt voor Cultureel Erfgoed (FARO vzw), Bressers architecten en een professor van de Universiteit van Amsterdam. Het archiefonderzoek van Artecura en de uitgevoerde metingen inzake de klimatologische omstandigheden en de lichtproeven werden besproken. Zowel de huidige bewaarplaats, het museum, als de kerk, de eventuele toekomstige nieuwe bewaarplaats, kwamen aan bod. De geplande behandeling door Artecura en de mogelijke plaatsing van het schilderij in de kerk stonden eveneens op de agenda.

Op 17 juli 2019 formuleerde de Topstukkenraad haar advies omtrent de volgende geplande fase in de behandeling van het schilderij. Er werd toelating gegeven voor een aantal fysische ingrepen die restaurateurs Katrien Van Den Bosch (Artecura Herentals, foto GvA) en Veerle Stinckens vanaf begin september in het museum uitvoerden. Een rolsteiger liet toe om het onderzoek gedetailleerd uit te voeren. Het museum bleef toegankelijk. Al op 1 februari 2011 bracht het K.I.K. een plaatsbezoek en werd gestart met een conditierapport over de materiaal- en restauratiegeschiedenis. Artecura maakte nu een nieuw en uitgebreid conditierapport op dat de schadebeelden van het KIK van 2014-2015 aanvult. Daarna werden allerlei tests uitgevoerd: reinigingen die eventuele overschilderingen in kaart moeten brengen, fixatie- , invul- , retoucheer- en vernisafnametesten. Op 7 oktober werden de resultaten van het onderzoek en de testen besproken.

6. Tongerlo’s doek in onderzoek

Op 2 mei 2019, exact 500 jaar na het overlijden van Da Vinci, kwam het onderzoek van IMEC vzw (Interuniversitair Micro-electronica Centrum, Leuven) met hyperspectrale beeldvormingstechnieken in de pers. Verschillende artikels en TV-reportages waren het gevolg. IMEC heeft ook een kantoor in Berkeley Californië. Professor Jean-Pierre Isbouts van de Fielding Graduate University, Santa Barbara, California, hier op de foto met sjaal, en Wouter Charle van IMEC gaven toelichting bij het onderzoek tijdens een persconferentie in het Da Vinci museum in de abdij. Dr. Isbouts wil o.m. de hypothese verder toetsen of het Laatste Avondmaal van Tongerlo mede door Leonardo Da Vinci werd geschilderd. De documentaire van IMEC (2019), ‘Hangt er een echte Leonardo Da Vinci in Tongerlo?’, is toegankelijk via Youtube. Een eerste wetenschappelijk artikel over dit onderzoek zou eind 2019 verschijnen in het internationale tijdschrift Conservation Science (IJCS). In het artikel worden data van de IMEC-scans verwerkt.

Om het schilderij optimaal te doorgronden vond bijkomend onderzoek plaats. Op 16 en 17 september 2019 gebeurde, na een vooronderzoek in het museum door David Lainé op 16 augustus, een infrarood reflectographie scanning (IRR).

David Lainé van IPARC (International Platform for Art Research and Conservation) uit Kampenhout nam op vraag van Dr. Isbouts infrarood opnames van sommige details van Het Laatste Avondmaal o.a. met apparatuur die opnames maakt bij minus 40° Celsius. Ook professor Vadim Parfenov, van de Electrotechnical University van Sint-Petersburg en de gerenommeerde professor John Asmus van de University of California in San Diego (Center for Advanced Nanoscience) werden betrokken. Zij ontwikkelden nieuwe technieken om de authenticiteit van de werken van Rembrandt en Da Vinci te verifiëren via onderzoek naar zogenaamde ‘digitale vingerafdrukken’ van oude meesters. Over het doek in Tongerlo maken zij vooral een analyse van de aangezichten van Johannes, Jezus en Jacobus de Meerdere.

Hieronder prof. Vadim Parfenov (l), David Lainé (m) en conservator Ivo Cleiren (r) in het Da Vinci museum op 16 september 2019. Professor Asmus was verhinderd. Bovendien kunnen deze hoogtechnologische onderzoeken een restauratie ondersteunen. De restaurateurs kregen al inzage in de eerste bevindingen van professor Isbouts.

7. Tongerlo’s doek en toerisme Westerlo

De gemeente Westerlo organiseerde voor inwoners van Westerlo een Da Vinci wandeling op 2 juli 2019. Op die dag waren er een vijfhonderdtal deelnemers. Inwoners van Westerlo konden deze zomer, in juli en augustus, ook op eigen initiatief het Da Vinci museum gratis bezoeken. Van 3 juli tot 30 september kwamen druppelsgewijs ruim tweehonderd Westelse inwoners het beroemde doek bekijken. Het gemeentebestuur betaalde. Het aantal personen dat in 2019 individueel of in groep een bezoek bracht aan het Da Vinci museum van Tongerlo verdrievoudigde nagenoeg in vergelijking met voorgaande jaren. Ook het aantal internationale bezoekers ligt beduidend hoger en bedroeg ongeveer 9% van alle bezoekers. Internationale bezoekers komen vaak uit Nederland maar verder uit de meeste andere Europese landen. Er waren ook heel wat geïnteresseerden uit Noord Amerika.

Daarenboven hield Toerisme Westerlo, onder massale belangstelling, op 1 september een ‘Da Vinci’s kunst- en boekenmarkt’. De kunstacademie van Westerlo maakte naar aanleiding hiervan een eigen versie van het Laatste Avondmaal. De cultuurraad van Westerlo creëerde ter plekke een ‘levend tableau’ met gelegenheidsfiguranten.

8. Tongerlo’s doek in Amerikaanse TV-special en boek

De verkoop van het boek van de Dr. J.P. Isbouts en Dr. C.H.Brown, ‘Young Leonardo’ (2015, 2017) draagt een steuntje bij aan restauratiekosten. Ook in dit boek komt het schilderij van Tongerlo uitvoerig ter sprake. De TV special: ‘In search of Leonardo’s Last Supper’ (Pantheon Studios Inc. 2017) werd ruim verspreid en is nog steeds op het internet te vinden. Deze documentaire werd gebaseerd op het vermelde boek en het daarmee gepaard gaande onderzoek. De abdij en het Laatste Avondmaal van Tongerlo komen hierin uitgebreid aan bod. De Engelstalige belangstelling voor het museum in Tongerlo wordt mede verklaard door de TV special en het boek.

9. Da Vinci’s tonen in Tongerlo

Zaterdag 21 september 2019 was een hoogdag voor de abdij van Tongerlo. De zevende editie van ‘Musica divina’ stond dit jaar helemaal in het teken van de vijfhonderd jaar geleden overleden ‘uomo universalis’, Leonardo da Vinci. Het festival van Vlaanderen eerde de erfenis van Da Vinci in negen steden en gemeenten in de Kempen met zeventien intitiatieven, vooral concerten.

In het Da Vinci museum, onder het Laatste Avondmaal van Tongerlo, bracht pianist Slawomir Zubrycki twee namiddagconcerten op de ‘viola organista’, een vioolorgel. Dit instrument ontwierp Da Vinci zelf. Vooraf gaf Ivo Cleiren, conservator van het museum, telkens een toelichting bij het schilderij. De Poolse muzikant speelde muziek uit de tijd van Da Vinci, uit de tweede helft van de 15° en de eerste helft van de 16° eeuw: Henricus Isaac, Josquin des Prez, Jacob Olbrecht, Adriaan Willaert, Pierre Attaingnant èn Kazimierz Pyzik. Deze laatste, een moderne componist, vervolledigde de compositie die te zien is op het schilderij ‘portret van een musicus’ dat deels wordt toegeschreven aan Leonardo. De viola organista is een uniek instrument waaraan Zubrycki vier jaar nagenoeg elke dag vijf uur werkte om dit bijzondere instrument met zijn aparte klank te bouwen.

Diezelfde avond was er het uitstekende optreden van het koor ‘Currende’ o.l.v. Erik Van Nevel. Er werd renaissancemuziek gezongen van o.a. Josquin Desprez maar ook koorwerk van de dirigent zelf.

Na het concert werd de kortfilm ‘The last Supper: the Living Tableau’ geprojecteerd op de buitengevel van de abdijkerk. Het werd de wereldpremière van een levende enscenering van het tafereel van het Laatste Avondmaal in extreme slow motion. ‘The Academy of Film and the Arts’ vzw (AFA, Sint Amands) produceerde deze kortfilm van 9 minuten onder de directie van de Amerikaanse regisseur Armondo Linus Acosta voor de museumpremière over Da Vinci in het ‘Palazzo Reale’ in Milaan. Tijdens de tentoonstelling in Milaan (7 oktober tot 17 november 2019) werd, n.a.v. het 500-jarig overlijden van Da Vinci, o.a. het beroemde en monumentale (6,5 x 9 meter) wandtapijt naar het Laatste Avondmaal van Da Vinci tentoongesteld. Het pas gerestaureerde tapijt in zachte zijde met zilver- en gouddraad doorweven komt uit de museumcollectie van het Vaticaan. Het werd in Vlaanderen gemaakt, vermoedelijk rond 1514 n.a.v. het huwelijk van de latere Franse Koning Frans I. Deze schonk het in 1533 aan de paus. Het ‘Levend Doek’ werd echter eerst in Tongerlo vertoond!