Zaterdag 9 december 2017

In het Fotomuseum te Antwerpen ging een nieuwe filmdocumentaire in première over het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci. Deze 1 uur durende documentaire, gemaakt door de Amerikaanse professor en auteur van National Geographic Jean-Pierre Isbouts (www.jpisbouts.org), vertelt het boeiende verhaal van de jonge Leonardo da Vinci die van Firenze naar Milaan trok om  zich daar als kunstenaar en uitvinder verder te ontplooien. In Milaan schilderde hij het wereldberoemde fresco van het Laatste Avondmaal in de refter van het dominicaanse klooster Santa Maria delle Grazie waar het in 1499 voor eerst bewonderd kon worden.

Het fresco in Milaan.

In dit fresco wilde Leonardo gelijkaardige technieken uitproberen die hij met zijn olieverfschilderijen reeds succesvol had uitgeprobeerd. Helaas, reeds twintig jaar later zou blijken dat de toestand van het fresco achteruit ging en en zijn kwaliteit niet verder kon behouden.

In de decennia daaropvolgend werden van het Laatste Avondmaal vier monumentale kopieën op canvas geschilderd. In de documentaire gaat prof. Isbouts op zoek naar het ware gelaat van het fresco aan de hand van de nog bestaande kopieën: the Search for the Last Supper. Zo komt hij uiteindelijk ook terecht bij het Laatste Avondmaal dat sinds 1545 Tongerlo wordt bewaard.

Het Laatste Avondmaal in Tongerlo.
Lodewijk XII

 

In zijn documentaire reconstrueert prof. Isbouts de ontstaansgeschiedenis van het Tongerlose Laatste Avondmaal. Alles begint bij koning Lodewijk XII die in 1499 het hertogdom Milaan veroverde en het pas gerealiseerde fresco in het dominicanerklooster bewonderde. Volgens zijn biograaf Vasari had Lodewijk XII dit fresco kost wat kost zou willen meenemen naar Frankrijk, wat echter niet mogelijk bleek. In 1507, in een brief aan de Signoria van Firenze die nog steeds in de Stadsarchieven bewaard wordt, verzoekt Lodewijk XII het stadsbestuur om hem Leonardo da Vinci – die op dat ogenblik aan het werk was in Firenze – voor een tijd uit te lenen. Wellicht lag het in de bedoeling van de Franse koning dat Leonardo een kopie op ware grootte zou schilderen van het Laatste avondmaal. Om deze opdracht te vervullen zou Leonardo vele jaren nodig hebben gehad. Het inschakelen van zijn beste leerlingen ligt dan voor de hand. Het was trouwens in die tijd geheel niet ongebruikelijk dat leerlingen van da Vinci, onder het toezicht van de meester, zijn werk kopieerden en verkochten. Een dergelijke praktijk bezorgde da Vinci’s atelier de nodige inkomsten.

 

In de tijd dat Leonardo het fresco schilderde te Milaan was Andrea Solario, niet zolang tevoren overgekomen uit Venetië, een van zijn meest getalenteerde leerlingen. Dezelfde Solario zien we rond het jaar 1509 aan het werk in het Château de Gaillon, het eerste renaissancekasteel in Frankrijk en residentie van kardinaal Georges d’Amboise, de eerste minister onder Lodewijk XII. Een inventaris van alle kunstwerken in het château, daterend van rond 1540, vermeldt “een Laatste Avondmaal op doek met monumentale figuren dat Monseigneur had laten overkomen uit Milaan“. Het is prof. Isbouts’ theorie dat Solario deel uitmaakte van het team dat de kopie geeft geschilderd en het bij zijn reis naar Gaillon heeft meegenomen naar Frankrijk. Dit veronderstelt dat de kopie werd gerealiseerd in slechts twee jaar tijd, tussen de opdracht door Lodewijk XII in 1507 en de aanwezigheid van Solario in Gaillon in 1509, en een extra aanwijzing dat er meerdere leerlingen in de realisatie moeten zijn betrokken geweest. Deze theorie van ‘groepswerk’ werd eveneens bevestigd door Pinin Brambilla, de restauratrice die het fresco in Milaan heeft gerestaureerd en studiewerk heeft verricht op de replica in Tongerlo. Volgens prof. Isbouts zouden de apostelen links op het doek geschilderd zijn door Andrea Solario, terwijl de figuren rechts zouden gerealiseerd zijn door Giampietrino. Omdat onder de figuren van Jezus en de apostel Johannes geen ondertekening kan aangetroffen worden, poneert Isbouts de boute stelling dat Leonardo da Vinci himself beide figuren rechtstreeks op het canvas geschilder heeft.

Hoe is dit schilderij dan uiteindelijk in Tongerlo terecht gekomen? Uit de abdijarchieven blijkt dat een Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci in 1545 in Antwerpen te koop werd aangeboden. Abt Arnold Streyters kocht er dit doek ter versiering van de vernieuwde abdijkerk. We zijn volop in de periode van de Katholieke Reformatie wanneer, in reactie tegen het protestantisme, de devotie tot de heilige eucharistie weer sterk op de voorgrond treedt. Abt Streyters heeft met de aanschaf van het Laatste Avondmaal daar zeker mee uitdrukking aan willen geven. Een ooggetuigenverslag uit de 16de eeuw, dat in de archieven van de abdij wordt bewaard, beschrijft niet enkel het schilderij zoals het in de abdijkerk kon bewonderd worden, maar legt bovendien expliciet de band met Leonardo da Vinci en koning Lodewijk XII.

De conclusie van prof. Isbouts is duidelijk: de replica van Het Laatste Avondmaal dat sinds 1545 in Tongerlo wordt bewaard is de kopie waartoe koning Lodewijk XII in 1507 opdracht gaf in Milaan en die door Andreas Solaria in 1509 naar Frankrijk werd gebracht.

Hiermee is het verhaal niet te einde. In een volgende fase wil Prof. Isbouts nog verder onderzoek verrichten naar de mogelijk inbreng van Leonardo da Vinci. In samenwerking met Amerikaanse specialisten moet bijkomende analyse van het doek, in het bijzonder de penseeltechniek, verder uitsluitsel geven.

Een apart hoofdstuk is het noodzakelijke herstel van het Laatste Avondmaal in Tongerlo. Een restauratieproject dient dringend te worden opgestart in samenwerking met de verschillende overheidsinstanties. Prof. Isbouts engageerde zich in een fundraising project dat de restauratie de nodige financiële ondersteuning moet geven. Belgische donateurs kunnen een fiscaal attest bekomen indien zij hun gift storten op de projectrekening BE 92 7450 0823 0723 van de abdij bij Herita, met als vermelding “Gift – Abdij van Tongerlo”. Ter gelegenheid van de première van de filmdocumentaire kon reeds een eerste cheque worden overhandigd aan abt Jeroen De Cuyper, in het bijzijn van prior Kris De Brabander en pater Ivo Cleiren.

 

 

 

 

Omwille van de distributierechten kunnen we slechts een trailer laten zien: 

Bekijk hier een korte reportage van de rtbf:

https://www.rtbf.be/auvio/detail_un-veritable-de-vinci-dans-l-abbaye-de-tongerlo?id=2288448